ISO 14067:2018, bir ürünün yaşam döngüsü boyunca sera gazı emisyon ve uzaklaştırmalarını CO₂ eşdeğeri olarak hesaplamanın kurallarını verir; beşikten kapıya ya da beşikten mezara yapılabilir ve biyojenik karbonun ayrı raporlanmasını ister. Dijital Ürün Pasaportu ise AB'nin (AB) 2024/1781 sayılı Ekotasarım Tüzüğü (ESPR) ile gelen bir veri taşıma düzenidir; karbon ayak izi içine konabilecek öğelerden biridir. Hangi ürün grubunun pasaportunda neyin zorunlu olacağı ürün grubuna özgü yetkilendirilmiş tüzüklerle belirlenir. O tüzükler olmadan "resmî pasaport" iddiası kurulamaz.
İki konu aynı yazıda, çünkü müşterilerden gelen soru genelde tek cümle: "AB'li alıcı ürün karbon ayak izi istiyor, pasaport da lazım mı?" Önce hesabı, sonra pasaportu konuşalım.
ISO 14067 neyi ölçer
Standardın tam adı "Greenhouse gases — Carbon footprint of products — Requirements and guidelines for quantification". 2018'de birinci baskı olarak yayımlandı, ISO 2024'te gözden geçirip teyit etti; yürürlükteki sürüm hâlâ 2018 metnidir.
Kurumsal envanterden (ISO 14064-1, GHG Protocol) farkı birimdedir. Kurumsal envanter "şirket bir yılda ne saldı" sorusuna cevap verir. Ürün karbon ayak izi "bu ürünün bir birimi, hammaddeden itibaren ne kadar CO₂e taşıyor" sorusuna. Aynı fabrikanın doğal gaz faturası iki hesapta da kullanılır, ama ürün hesabında ürünler arasında paylaştırılır.
Sistem sınırı ve birim
İki sınır sahada en çok karşımıza çıkanlar:
| Beşikten kapıya | Beşikten mezara | |
|---|---|---|
| Dahil aşamalar | hammadde temini, gelen taşıma, üretim (çoğu çalışmada dağıtım da eklenir) | bunlara ek olarak kullanım ve yaşam sonu |
| Sonucun birimi | beyan edilen birim (ör. 1 ton boru) | fonksiyonel birim (ör. 10 yıl boyunca 1 m² zemin kaplaması) |
| Tipik kullanım | B2B ara ürün: çelik, alüminyum, kimyasal, ambalaj | son tüketici ürünü, ürün karşılaştırması |
Birim konusu en sık atlanan noktadır. Beşikten kapıya çalışmada ürünün nasıl kullanılacağı bilinmez, bu yüzden işlev tanımlanamaz ve sonuç beyan edilen birim üzerinden verilir. "1 ton sıcak haddelenmiş rulo" beyan edilen birimdir; "50 yıl taşıyıcı işlev gören bir kolon" fonksiyonel birimdir. Beşikten kapıya bir sonucu fonksiyonel birimle sunarsanız iki farklı ürünü yanlış karşılaştırma yolunu açarsınız.
Ortak üretimde paylaştırma ISO 14044 hiyerarşisini izler: önce paylaştırmadan kaçınma (süreci bölmek veya sistemi genişletmek), olmuyorsa fiziksel ilişki (kütle, enerji), en son ekonomik değer. Ekonomik paylaştırma seçildiyse gerekçesi yazılır. Kapsam dışı bırakılan akışlar ve neden bırakıldıkları da çalışma raporuna girer; "ihmal edilebilir" demek yetmez, neyin ihmal edildiği görünmelidir.
Biyojenik karbon ayrı satırdadır
ISO 14067 fosil, biyojenik ve doğrudan arazi kullanımı değişikliği kaynaklı emisyon ve uzaklaştırmaların ürün ayak izine dahil edilip ayrı ayrı belgelenmesini ister. Ahşap palet, kâğıt ambalaj, biyokütle kazanı kullanan bir tesis için bu, raporun okunabilirliğini doğrudan belirler.
Biz sonucu dört satırda veriyoruz ve uzaklaştırmayı ana göstergeden düşmüyoruz. Bir test hesabından (varsayımsal girdiler):
| Bileşen | kg CO₂e / beyan edilen birim |
|---|---|
| Fosil (ana gösterge) | 1.365,0 |
| Biyojenik emisyon | 75,0 |
| Biyojenik uzaklaştırma | 72,0 |
| Brüt (fosil + biyojenik emisyon) | 1.440,0 |
| Net (brüt − uzaklaştırma) | 1.368,0 |
Uzaklaştırmayı toplama sessizce katmak ayak izini olduğundan küçük gösterir. Uzaklaştırma beyan edildiğinde karbonun ne kadar süre bağlı kalacağı ve zamanlaması ayrıca belgelenmelidir. Fosil karbon için uzaklaştırma yazılamaz.
Örnek: 1 ton galvanizli boru, beşikten kapıya
Aşağıdaki faktörler örnek amaçlıdır; gerçek çalışmada tedarikçi beyanı veya kaynağı belli bir veri tabanı kullanılır.
| Girdi | Miktar | Faktör | kg CO₂e |
|---|---|---|---|
| Sıcak haddelenmiş rulo (HRC) | 1.044 kg | 2,15 kg CO₂e/kg | 2.244,6 |
| Doğal gaz | 30,8 kg | 2,72 kg CO₂e/kg | 83,8 |
| Çinko | tedarikçi beyanı | (beyan) | 31,2 |
| Elektrik | 270,6 kWh | 0,469 kg CO₂e/kWh | 126,9 |
| Toplam | 2.486,5 / ton boru |
Tablonun %90'ı ilk satırdan geliyor. Bu boru üreticisinin ayak izini düşürmek için en etkili adım tesisin içinde değil, çelik tedarikçisinin beyanındadır. HRC faktöründeki her 0,1 kg CO₂e/kg fark, ton boru başına yaklaşık 104 kg CO₂e demektir. Varsayılan faktör yerine çelik tedarikçisinin kendi ISO 14067 beyanını almak bu yüzden ilk iştir.
Tedarikçiden PCF isterken neye bakılır
Gelen beyanların çoğu tek bir sayıdan ibaret: "2,1 kg CO₂e/kg". Bu haliyle kendi hesabınıza almak risklidir. Beyanı kabul etmeden önce şunları sorun:
- Sistem sınırı nedir, beşikten kapıya mı, mezara mı?
- Sonuç hangi birime göre verilmiş, beyan edilen birim tanımı ne?
- Hangi yılın verisi, hangi tesisin?
- Fosil ve biyojenik karbon ayrı mı, uzaklaştırma toplamdan düşülmüş mü?
- Ortak üretimde hangi paylaştırma yöntemi kullanılmış?
- Kapsam dışı bırakılan akış var mı, gerekçesi ne?
- Çalışma bağımsız bir tarafça doğrulanmış mı?
Bu yedi sorunun cevabı olmayan bir sayı, sizin raporunuzda da açıklanamayan bir sayı olarak kalır.
SKDM gömülü emisyonu ile farkı
Çelik, alüminyum, çimento ve gübre ihracatçıları bu noktada iki hesabı birbirine karıştırıyor. İkisi de "ton ürün başına CO₂e" verir, ama farklı sorulara cevaptır.
| ISO 14067 ürün karbon ayak izi | SKDM (CBAM) gömülü emisyon | |
|---|---|---|
| Dayanak | gönüllü uluslararası standart | (AB) 2023/956 ve uygulama tüzükleri |
| Sınır | hammaddeden kapıya ya da mezara | tesisin üretim süreçleri ve öncüller |
| Dolaylı (elektrik) emisyon | dahil | çimento ve gübrede sayılır; Ek II mallarında (demir-çelik, alüminyum, hidrojen) yalnız doğrudan |
| Biyojenik karbon | ayrı raporlanır | SKDM'nin kendi izleme kurallarıyla |
| Sonuç nereye gider | müşteri, EPD, ileride DPP | gümrük beyanı, sertifika yükümlülüğü |
Aynı tesis verisi ikisini de besler; elektrik tüketimi, yakıt, öncül malzeme miktarları ortaktır. Ama ISO 14067 sonucunu SKDM beyanına yazmak ya da tersini yapmak hatadır. Ayrıntısı için mevzuat sayfasındaki SKDM notlarına bakabilirsiniz.
Dijital Ürün Pasaportu: tüzük ne diyor
ESPR 18 Temmuz 2024'ten beri yürürlükte. Pasaportla ilgili hükümler şöyle kurulmuş:
- Komisyon, ekotasarım gerekliliklerini yetkilendirilmiş tüzüklerle belirler (Md. 4). Her tüzük en az Madde 8'deki öğeleri içerir; ürün grubunun tanımı bunlardan biridir.
- Pasaport gerekliliği getirilen bir ürün, ancak ilgili yetkilendirilmiş tüzüğe ve Madde 10-11'e uygun bir pasaport varsa piyasaya arz edilebilir (Md. 9/1).
- Pasaportta hangi verinin yer alacağı, hangi veri taşıyıcının kullanılacağı ve nerede duracağı, pasaportun model, parti ya da birim düzeyinde mi kurulacağı ve kimin hangi veriye erişeceği o tüzükte belirlenir (Md. 9/2).
- Ek III olası öğeleri sayar: Madde 7/2-b kapsamındaki ürün bilgisi (karbon ayak izi dahil olabilir), benzersiz ürün tanımlayıcısı, ISO/IEC 15459-6'ya göre GTIN, TARIC gibi emtia kodları, uygunluk belgeleri, işletmeci ve tesis tanımlayıcıları, ithalatçı bilgisi, yedek kopyayı tutan hizmet sağlayıcı.
- Karbon ayak izi, Ek I'deki ürün parametrelerinden biridir (Ek I-n). Madde 7/2-b, ürünün bu parametrelerdeki performansına dair bilgiyi, karbon ayak izi dahil, ürün grubu için uygun görülürse zorunlu tutabilir.
Teknik altyapı tarafında Uygulama Kararı (AB) 2026/1736 ile DPP uyumlaştırılmış standartlarının (EN 18216, 18219, 18220, 18221, 18222, 18223) referansları yayımlandı; Uygulama Tüzüğü (AB) 2026/1778 DPP sicilini düzenliyor. Bunlar altyapıdır. Bir ürün grubu için zorunlu veri setini bu yazının güncellendiği tarihte belirlemiş bir yetkilendirilmiş tüzük bulamadık.
"Pasaportumuz hazır" ne zaman söylenebilir
Bugün dürüstçe söylenebilecek olan şudur: "Ek III'te sayılan öğelerden şunlar elimizde, şunlar eksik." Söylenemeyecek olan: "Ürünümüzün resmî DPP'si var." Çünkü zorunlu alanlar, veri taşıyıcı ve düzey henüz belli değil.
Bir uyarı daha: ürün grubu tüzüğü karbon ayak izi için ISO 14067 yerine başka bir hesap kuralı, örneğin PEF yöntemi, öngörebilir. Bugün yapılan ISO 14067 çalışması boşa gitmez; birincil veri, paylaştırma kararları ve tedarikçi beyanları her yöntemde lazım. Yine de sonucu "DPP'deki resmî karbon değeri" diye sunmayın.
Hazırlık için mantıklı sıra: önce ürün ve tesis tanımlayıcılarını düzene sokun (GTIN'in kontrol hanesi doğru mu, KN/TARIC kodu belli mi), sonra en çok satılan birkaç ürün için ISO 14067 çalışmasını birincil veriyle yapın, en son veri taşıyıcı ve erişim katmanını deneyin.
Carbolyt'te nasıl yapılır
Platformun ürün modülü ISO 14067 sınırını ve birimini birlikte zorlar: beşikten kapıya seçildiğinde birim türü beyan edilen birime döner, kullanım ve yaşam sonu satırları reddedilir. Fosil, biyojenik ve arazi kullanımı değişikliği kaynaklı karbon ayrı tutulur; paylaştırma ISO 14044 sırasıyla seçilir, kapsam dışı bırakılan akış boş bırakılırsa rapora bu yazılır. Tedarikçi portalından gelen ve onaylanan PCF beyanı ISO 14064-1 Kategori 4.1 (satın alınan mallar) formunu doldurabilir; SKDM tarafına yalnız onaylı ve doğrulanmış veri aktarılır.
Pasaport paneli Ek III öğelerinin var/yok durumunu gösterir, GTIN kontrol hanesini ve EORI biçimini denetler, makine okunur JSON paketi SHA-256 özetiyle üretir. Yayımlanan her sürüm bir öncekinin özetini taşır; GS1 Digital Link ve QR üretilir, işletmeci, tesis ve EORI bilgisi kamuya açık katmanda gizli kalır. Paketin üzerinde "hazırlık verisi" yazar; uyumlaştırılmış standartlara uygunluk iddiası taşımaz. Kendi ürününüzle denemek için demo hesabı açabilirsiniz.
Sık sorulanlar
ISO 14067 ile hesaplanan ürün karbon ayak izi SKDM beyanında kullanılabilir mi?
Doğrudan kullanılamaz. SKDM gömülü emisyonu kendi yöntemiyle, tesisin üretim süreçleri ve öncüller üzerinden ton mal başına hesaplanır; demir-çelik gibi mallarda yalnız doğrudan emisyon sayılır. ISO 14067 ise hammaddeden başlayan yaşam döngüsü yaklaşımıdır. Aynı tesis verisinden beslenebilirler ama sonuçları birbirinin yerine yazılmaz.
Beşikten kapıya bir çalışmada fonksiyonel birim kullanılabilir mi?
Kullanım ve yaşam sonu dahil olmadığı için ürünün işlevi tam tanımlanamaz; sonuç beyan edilen birim (ör. 1 ton boru) üzerinden verilir. Fonksiyonel birim beşikten mezara çalışmalarda anlamlıdır.
Bugün resmî bir Dijital Ürün Pasaportu çıkarabilir miyim?
Hayır. ESPR'ye göre pasaportun zorunlu verisi, veri taşıyıcısı, düzeyi ve erişim hakları ürün grubuna özgü yetkilendirilmiş tüzükle belirlenir (Md. 9/2). O tüzük yayımlanmadan hazırlanan paket ancak hazırlık verisi olarak adlandırılabilir.
Biyojenik karbon neden ayrı raporlanır?
ISO 14067 fosil, biyojenik ve arazi kullanımı değişikliği kaynaklı emisyon ve uzaklaştırmaların ayrı ayrı belgelenmesini ister. Ayrı tutulmadığında biyojenik uzaklaştırma fosil emisyonu sessizce küçültebilir.
Kaynaklar
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; hukuki görüş değildir. Tarih ve oranlar yayım tarihindeki resmî metinlere göredir; uygulamadan önce güncel metni kontrol edin.