Florlu Sera Gazlarına İlişkin Yönetmelik (RG 15.10.2024, Sayı 32693), içindeki gaz 5 ton CO₂ eşdeğerine ulaşan sabit soğutma, iklimlendirme, ısı pompası ve yangından korunma ekipmanının, ayrıca tek bölmesinde 6 kg veya daha fazla gaz bulunan şalt ekipmanının EKOMVET'e kaydını ister. Ton CO₂ eşdeğeri, etiketteki şarj miktarının yönetmelik ekindeki KIP değeriyle çarpılıp 1000'e bölünmesiyle bulunur. Sızıntı kontrol periyodu da bu sayıya göre 6 ile 24 ay arasında değişir.
Aşağıda her eşiği ve süreyi maddesiyle veriyorum. Sahada en çok karıştırılan üç nokta var: şalt ekipmanında ölçünün ton değil kilogram olması, eşik testinde AR6 değil yönetmeliğin kendi KIP'inin kullanılması ve kurulu gazın emisyon sanılması.
EKOMVET nedir, kim veri girer
EKOMVET, Ekipman Operatörleri Merkezi Veri Tabanı'dır. Yönetmelik onu Madde 7/1'de sayılan ekipmanın kayıt defterlerini barındıran elektronik veri tabanı olarak tanımlar (Md. 5/1-ğ) ve yönetimini İklim Değişikliği Başkanlığına verir (Md. 7/4). Veri girişi operatörün işidir. Operatör, ekipmanı fiilen işleten ya da ekipmanın sahibi olan gerçek veya tüzel kişidir (Md. 5/1-ş). Kiradaki bir binada split klimaların operatörünün kim olduğu bu yüzden sözleşmeye bakmadan cevaplanamaz.
Belgeli teknik personel de sistemin içindedir. Hizmet Yeterlilik Belgesi olan şirketler veya operatörler, belgeli personelini EKOMVET'e kaydeder (Md. 7/2); personel operatörün girdiği işlemi kontrol eder, doğruysa onaylar (Md. 7/3).
Yönetmelik, Avrupa Birliği mevzuatına uyum çerçevesinde, (AB) 517/2014 ve (AB) 2024/573 sayılı tüzükler dikkate alınarak hazırlanmıştır (Md. 4). Eşikler ve periyotlar AB F-gaz kurallarına benzer görünse de bağlayıcı olan Türk metnidir; AB'deki bir yorumu doğrudan buraya taşımayın.
Hangi ekipman kapsamda
| Ekipman türü | Kayıt ölçütü | Madde |
|---|---|---|
| Sabit soğutma (soğuk oda, vitrin, endüstriyel soğutma) | 5 t CO₂e ve üzeri | 7/1-a |
| Sabit iklimlendirme (split, VRF, chiller, rooftop) | 5 t CO₂e ve üzeri | 7/1-a |
| Isı pompası | 5 t CO₂e ve üzeri | 7/1-a |
| Sabit yangından korunma (gazlı söndürme) | 5 t CO₂e ve üzeri | 7/1-a |
| Soğutmalı kamyon ve römorkun soğutma ünitesi | 5 t CO₂e ve üzeri | 7/1-a |
| Organik Rankin Çevrimi | 5 t CO₂e ve üzeri | 7/1-a |
| Elektrik şalt ekipmanı | tek bölmede 6 kg ve üzeri | 7/1-b |
Madde 7'de sayılmayan ekipman kayda girmez: motorlu araç kliması, 3,5 tondan hafif soğutmalı araç, taşınabilir yangın söndürücü gibi. Flor içermeyen akışkanlar (propan R-290, izobütan R-600a, amonyak, CO₂) da dışarıdadır. HFO'lar, örneğin R-1234yf, yönetmelikte EK-2'de "diğer florlu madde" olarak ayrı listelenir; Madde 7 yalnız "florlu sera gazı" dediği için biz bunlara kayıt eşiği uygulamıyoruz. R-454C gibi EK-1 maddesi içeren bir karışım ise florlu sera gazıdır ve teste girer.
Novec 1230 (FK-5-1-12) ve HCFC-22 de eklerde yoktur. R-22 ozon tabakasını incelten madde olarak başka bir mevzuatın konusudur; bu yönetmelikle EKOMVET'e taşınmaz.
Ton CO₂ eşdeğeri hesabı
Formül tek satırdır (Md. 5/1-şş):
ton CO₂e = gaz miktarı (kg) × KIP / 1000
KIP değeri yönetmeliğin ekinden alınır, envanterinizde kullandığınız IPCC raporundan değil. EK-1'deki değerler IPCC Dördüncü Değerlendirme Raporu'na (AR4) dayanır. R-32 için ekteki değer 675'tir; kurumsal envanterde AR6 kullanıyorsanız orada 771 görürsünüz. EKOMVET testinde 675 geçerlidir.
Karışımlarda KIP, EK-4'teki kuralla bileşimden hesaplanır: her bileşenin kütlece oranı ile KIP'inin çarpımları toplanır, eklerde olmayan maddenin KIP'i sıfır alınır. R-410A, %50 HFC-32 (675) ve %50 HFC-125 (3500) karışımıdır:
0,50 × 675 + 0,50 × 3500 = 2087,5
EK-4 yuvarlama kuralı vermez. Biz en yakın tam sayıya, 2088'e yuvarlıyor ve hesap izinde iki değeri birlikte gösteriyoruz. Fark eşikte 1 gramdır: R-410A'lı bir ekipman 2,395 kg'da 5 tona ulaşır.
Sık görülen birkaç değer, ekteki KIP ile:
| Gaz | KIP (yönetmelik eki) | 5 t CO₂e'ye ulaştığı şarj |
|---|---|---|
| R-32 | 675 | 7,41 kg |
| R-134a | 1430 | 3,50 kg |
| R-410A | 2088 | 2,395 kg |
| R-404A | 3922 | 1,28 kg |
| HFC-227ea (FM-200) | 3220 | 1,56 kg |
| SF₆ | 22800 | şalt için ölçü kg'dır, ton değil |
Sızıntı kontrol periyotları
| Kurulu şarj | Tespit sistemi yok | Tespit sistemi var | Madde |
|---|---|---|---|
| 5 – 50 t CO₂e | 12 ayda bir | 24 ayda bir | 12/1-a |
| 50 – 500 t CO₂e | 6 ayda bir | 12 ayda bir | 12/1-b |
| 500 t CO₂e ve üzeri | 6 ayda bir | sistem zorunlu | 12/1-c, 12/4 |
Dilim sınırlarını üst sınır hariç okuyoruz: tam 50 ton ikinci, tam 500 ton üçüncü dilime girer. Muafiyetler de maddede sayılıdır. 10 ton CO₂e altındaki, hermetik ve "hermetik olarak sızdırmazlığı sağlanmıştır" etiketli ekipman sızıntı kontrolünden muaftır (Md. 12/2). Şalt ekipmanı ise test edilmiş sızıntı oranı yılda %0,1'in altında olduğunu gösteren etiket taşıyorsa, basınç veya yoğunluk izleme donanımı varsa ya da 6 kg'ın altında gaz içeriyorsa muaftır (Md. 12/5).
Tespit sisteminin kendisi de kontrol edilir: şalt ekipmanında 6 yılda bir, diğerlerinde 12 ayda bir (Md. 12/3). Kontrol EK-5'teki usule göre yapılır (Md. 12/7) ve sonucu EKOMVET'e girilir (Md. 12/6).
Örnek: dört ekipmanlık küçük bir tesis
Girdiler varsayımsaldır, rakamlar yönetmelik ekinin KIP değerleriyle hesaplanmıştır.
Chiller, 12 kg R-410A, tespit sistemi yok. 12 × 2088 / 1000 = 25,06 t CO₂e. 5 tonun üstünde, kayıt zorunlu. 5-50 dilimi: 12 ayda bir sızıntı kontrolü. Tespit sistemi kurulursa periyot 24 aya çıkar, ama sistemin kendisi 12 ayda bir kontrol edilir.
Sunucu odası gazlı söndürme, 60 kg HFC-227ea. 60 × 3220 / 1000 = 193,2 t CO₂e. Kayıt zorunlu, 50-500 dilimi: 6 ayda bir kontrol, tespit sistemiyle 12 ayda bir. Bağlı kaplı sistemlerde miktar, kapların toplamıdır.
Soğuk oda, 12 kg R-404A. 12 × 3922 / 1000 = 47,06 t CO₂e. Kayıt ve 12 aylık kontrol. Bu ekipmanın ayrıca 2031 sorunu var: KIP'i 2500 ve üzeri gazla, 40 t CO₂e ve üzeri soğutma ekipmanına servis 1.1.2031'den itibaren kısıtlanır (Md. 14/8). Etiketli ıslah edilmiş veya geri dönüştürülmüş gazla servis gibi durumlarda bu kısıt 1.1.2033'e kadar uygulanmaz (Md. 14/9); -50 °C altına soğutma için tasarlanmış ekipman kapsam dışıdır. R-404A'da 40 tona 10,2 kg civarında ulaşılır. Yenileme bütçesi bugünden konuşulmalı.
Orta gerilim hücresi, 0,23 kg SF₆. 0,23 × 22800 / 1000 = 5,24 t CO₂e. Ton olarak 5'in üstünde, ama şalt ekipmanında ölçü tek bölmedeki kilogramdır. 6 kg'ın altında olduğu için kayıt aranmaz (Md. 7/1-b) ve sızıntı kontrolünden muaftır (Md. 12/5). Ton üzerinden "kapsamda" işaretlemek sahada gördüğümüz bir hata.
Bir hata daha: incelediğimiz bir tesis formu "t CO₂e" sütununu 5000 ile karşılaştırıyordu. Eşik 5 tondur, 5000 değil. 10 kg R-404A (39,2 t) böyle bir formda "kapsam dışı" çıkar.
Kayıt defteri ve 30 iş günü süreleri
Operatörün yükümlülükleri Madde 18'de toplanmıştır. Takvimi doğrudan etkileyenler:
- Yeni ekipmanın ilk sızıntı kontrolü kurulumu izleyen 30 iş günü içinde yapılır (18/1-e).
- Yeni şarjlı ekipmanın kurulumu 30 iş günü içinde EKOMVET'ten Başkanlığa bildirilir (18/1-h).
- Tespit edilen sızıntı gecikmeden onarılır (18/1-ç); onarımı izleyen 30 iş günü içinde doğrulama kontrolü yapılır (18/1-d).
- Servis, bakım ve benzeri faaliyet, iş bitiminden itibaren 30 iş günü içinde EKOMVET'e girilir (18/1-ğ).
- Ekipman kayıt defteri EKOMVET'te oluşturulur (18/1-ı) ve istendiğinde güncel bir kopyası Başkanlığa verilir (18/1-g).
Kayıt defterinin saklama süresini 32693 sayılı metinde bulamadım; bu yüzden buraya bir süre yazmıyorum. Florlu gaz satıcısının alıcı kayıtlarını 5 yıl saklama yükümlülüğü ayrı bir hükümdür (Md. 15/1) ve operatöre ait değildir.
Bir de genel kural: eşiğin altında kalmak her şeyi bitirmez. Florlu sera gazının atmosfere salınması ve gaz geri kazanılmadan ekipmanın bertarafı, ekipmanın büyüklüğünden bağımsız olarak yasaktır (Md. 6/1).
Belgeli personel ve şirket
Florlu sera gazı içeren ekipmanı kuran, devreye alan, servis ve bakımını yapan, devreden çıkaran, sızıntı kontrolü veya geri kazanım yapan kişinin Mesleki Yeterlilik Belgesi olması gerekir (Md. 16). Sabit soğutma, iklimlendirme, ısı pompası veya sabit yangından korunma ekipmanında bu işleri üçüncü taraf olarak yapan şirket ise TSE'nin TS 13905'e göre verdiği Hizmet Yeterlilik Belgesini almak zorundadır (Md. 17). Operatör, bu işleri yalnız belgeli kişi ve şirketlere yaptırmakla yükümlüdür (Md. 18/1-a).
Pratikte servis sözleşmesine iki şey yazdırmanızı öneririm: teknisyenin belge numarası ve EKOMVET onayının kaç gün içinde verileceği. Onay vermeyen bir teknisyen, 30 iş günü süresini sizin aleyhinize işletir.
Kurulu gaz emisyon değildir
EKOMVET hesabı ekipmanın içinde duran gazı ölçer. Karbon ayak izine giren ise yıl içinde kaçan gazdır: ISO 14064-1 Kategori 1.4 için kütle dengesi kurulur (eklenen gaz + devreden çıkan ekipmanın şarjı − geri kazanılan). Yukarıdaki dört ekipmanın kurulu stoku 270 tonun üzerindedir; yıl boyunca hiç dolum yapılmadıysa kaçak emisyon sıfırdır. İki hesap aynı ekipman listesinden beslenir, ama farklı KIP setleriyle ve farklı soruya cevap verir.
Carbolyt'te nasıl yapılır
Tek ekipman için ücretsiz F-gaz hesaplama aracı yeterli: gazı ve miktarı girersiniz, ton CO₂e, kayıt zorunluluğu ve sızıntı periyodu dayandığı maddeyle gelir. KIP değerleri yönetmelik eklerinden alınmıştır; 34 karışımın KIP'i bileşimden hesaplanır. Sonuç bilgi amaçlıdır, bağlayıcı olan EKOMVET'teki kaydınızdır.
Onlarca cihaz varsa platformda ekipman listenizi Excel'den aktarırsınız; kapsam testi, sızıntı kontrol takvimi ve kayıt defteri tek sicilde tutulur, kayıt defterine girilen dolum da Kategori 1.4 envanterine düşer. EKOMVET'e veri girişi Entegre Çevre Bilgi Sistemi üzerinden yapılır; Carbolyt o kaydın yerine geçmez. Mevzuat dayanağının tamamı mevzuat sayfasında, kendi listenizle denemek isterseniz demo hesabı açabilirsiniz.
Sık sorulanlar
Hangi ekipman EKOMVET'e kaydedilmek zorunda?
5 ton CO₂ eşdeğeri veya daha fazla florlu sera gazı içeren sabit soğutma, iklimlendirme, ısı pompası, sabit yangından korunma ekipmanı, soğutmalı kamyon ve römorkların soğutma üniteleri ile Organik Rankin Çevrimleri; ayrıca tek bölmede 6 kg veya daha fazla florlu sera gazı içeren elektrik şalt ekipmanı (Md. 7/1).
Ton CO₂ eşdeğeri nasıl hesaplanır?
Etiketteki gaz miktarı (kg) yönetmelik ekindeki KIP değeriyle çarpılır ve 1000'e bölünür (Md. 5/1-şş). Karışımlarda KIP, bileşenlerin kütlece oranlarıyla EK-4'teki kurala göre hesaplanır; R-410A için sonuç 2087,5'tir, yuvarlanınca 2088.
Sızıntı kontrolü ne sıklıkla yapılır?
5-50 ton CO₂e arası 12 ayda bir (sızıntı tespit sistemiyle 24 ay), 50-500 ton arası 6 ayda bir (sistemle 12 ay), 500 ton ve üzeri 6 ayda bir ve tespit sistemi zorunlu (Md. 12).
Sızıntı kontrolünü kim yapabilir?
Mesleki Yeterlilik Belgesine sahip teknik personel (Md. 16). Sabit soğutma, iklimlendirme, ısı pompası ve yangından korunma ekipmanında hizmet veren üçüncü taraf şirketin ayrıca TSE'den Hizmet Yeterlilik Belgesi alması gerekir (Md. 17).
Kaynaklar
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; hukuki görüş değildir. Tarih ve oranlar yayım tarihindeki resmî metinlere göredir; uygulamadan önce güncel metni kontrol edin.