SBTi Hedefi ve MACC: Bilim Temelli Hedeften Azaltım Planına

Bugün SBTi'ye sunulacak yakın vadeli bir hedef Corporate Net-Zero Standard (CNZS) V1.3.1 ile hesaplanır: Nisan 2026 tarihli Method Appendix'in dinamik oran yöntemi, kapsam bazında asgari bir yıllık doğrusal azaltım verir ve bu oran Kapsam 1 ile 2 için %4,2'nin altına inmez. V2.0 Haziran 2026'da yayımlandı, fakat hedef yollarını tanımlayan "Methods, Metrics and Pathways" belgesi hâlâ kamu görüşüne açılmış bir taslak. Hedef size kaç ton azaltmanız gerektiğini söyler; marjinal azaltım maliyet eğrisi (MACC) ise o tonların hangi önlemle ve ton başına kaça geleceğini.

Bu yazıda ikisini birlikte ele alıyoruz, çünkü sahada ayrı ayrı yapıldıklarında aynı sonuca varıyorlar: hedef yönetim kuruluna sunuluyor, sonra kimse hedefle önlem listesini yan yana koymuyor.

Hangi sürümle hedef koyacaksınız: V1.3.1 mi, V2.0 mı

SBTi'nin V2.0 sayfası takvimi şöyle veriyor: V2.0 hedef sunumları için doğrulama portalının 2027'nin ilk çeyreğinde açılması bekleniyor; 2027 ilk çeyreğinden 31 Ocak 2028'e kadar şirketler V1.3.1 ya da V2.0 ile sunum yapabiliyor; bu tarihten sonra V2.0 bütün sunumlar için zorunlu. Aynı sayfa 2026'da hedef koymayı, güncellemeyi ya da yenilemeyi planlayan şirketleri V1.3.1 ile bir an önce hazırlanmaya teşvik ediyor.

Küçük bir tutarsızlığı da not edelim: V2.0 PDF'inin 6. sayfası "Version 1 ... will remain open for setting targets until the end of 2027" diyor. Web sayfası ile PDF arasında bir aylık fark var. Sunum takviminizi 2027 sonuna yakın kuruyorsanız tarihi göndermeden önce SBTi'den teyit edin.

İkinci ve daha pratik nokta: V2.0'ın hedef sayısını üreten belge nihai değil. Methods, Metrics and Pathways (MMPs) kapağında "Version for public commenting, June 2026" yazıyor; sürüm geçmişinde geçerlilik aralığı Haziran-Ağustos 2026 olarak verilmiş ve sorumluluk reddi metni içeriğin "preliminary and subject to change" olduğunu söylüyor. Bu taslaktaki yollarla bugün hedef yüzdesi hesaplayıp yönetim kuruluna götürmek, nihai sürüm geldiğinde aynı sunumu tekrar yapmak anlamına gelir.

2026'da sunum yapacaksanız bir kısıt daha var: Near-Term Criteria V5.3.1 dipnot 19'a göre son envanter yılı en erken 2024 olabilir, yani 2024 ya da 2025. Bir yılın verisini başka yıla taşımak (vekil yıl) kabul edilmiyor.

CNZS V1.3.1'de asgari hedef nasıl hesaplanır

V1.3'teki eski yöntem 2020 sonrası baz yıllarda çok yüksek oranlar üretiyordu; Method Appendix'in kendi örneğiyle 2025 baz yılında yıllık %8,4, 2026'da %10,5. V1.3.1 bunu "dinamik oran" ile değiştirdi: oran, son envanter yılından yolun net sıfır yılına kalan süreye göre hesaplanıyor ve her hedef türü için bir taban oran uygulanıyor.

Parametreler Method Appendix Tablo 2'de:

Hedef türü	Net sıfır azaltımı (NZA)	Net sıfır yılı (NZY)	Asgari yıllık oran (LARR_min)
Kapsam 1	%90	2050	%4,2
Kapsam 2	%100	2040	%4,2
Kapsam 3, 1,5 °C	%90	2050	%4,2
Kapsam 3, 2 °C'nin belirgin altı (WB2C)	%75	tabloda "NA"	%2,5

Kapsam 2'nin 2040'ta sıfırlanması, elektrik sisteminin 2040'ta karbonsuzlaştığı varsayımından geliyor. Denklem 1 başlangıç oranını verir: dLARR = NZA / (NZY − son yıl). Birleşik Kapsam 1+2 hedefinde bu oran, son yıl envanterindeki Kapsam 1 ve Kapsam 2 paylarıyla ağırlıklandırılır. Sonraki denklemler hedefi önce son yıldan, sonra baz yıldan ifade eder ve taban oranı uygular.

Örnek (varsayımsal şirket)

Baz yıl 2022: 11.000 tCO₂e. Son yıl 2024: 10.000 tCO₂e (6.000 t Kapsam 1, 4.000 t Kapsam 2). Hedef yılı 2030, sunum 2026.

Başlangıç oranı: 0,6 × 0,90/26 + 0,4 × 1,00/16 = %4,577 / yıl.
Son yıldan hedef yılına azaltım: %4,577 × 6 = %27,46. Hedef yılı emisyonu 10.000 × (1 − 0,2746) = 7.254 t.
Aynı hedef baz yıldan ifade edilince: (11.000 − 7.254) / 11.000 = %34,06; 8 yıla bölünce yıllık %4,26.
%4,26, %4,2 tabanının üstünde; taban devreye girmez.

Kamuya beyan edilecek asgari hedef: 2022'ye göre 2030'a kadar %34,1 mutlak azaltım. Mutlak hedef yılı emisyonu 7.254 t, yani 2024 düzeyinden 2.746 t aşağı.

Method Appendix Tablo 1'deki referans değerler sonucun Kapsam 1/Kapsam 2 karışımına ne kadar duyarlı olduğunu gösteriyor: 2026 baz yılında 50:50 karışım için %5,45, yalnız Kapsam 2 için %7,14; yalnız Kapsam 1 olan şirkette hesap %3,75 çıkıyor ve %4,2'ye yükseltiliyor. Elektriği az, doğal gazı çok olan bir tesis bu yüzden çoğunlukla tabana takılır.

Aynı kriter setinin zaman kuralları: baz yıl 2015'ten önce olamaz, Kapsam 1 ve 2 aynı baz yılı kullanır, hedef sunum tarihinden itibaren 5-10 yıl kapsar. 2030 hedef yılı seçen şirket bu 5-10 yıl şartından muaftır (R7). Kapsam 2 için konum ya da piyasa bazlı yöntemden hangisi seçildiyse hem hedef kurmada hem izlemede o kullanılır (C8).

Kapsam 3: %40, %67 ve V2.0'ın %5 eşiği

V1.3.1 ile V2.0'ın Kapsam 3 mantığı farklı ve karıştırılıyor.

V1.3.1 (Near-Term Criteria V5.3.1): Kapsam 3, toplam Kapsam 1+2+3'ün %40'ı veya fazlasıysa yakın vadeli hedefe girer (C4). Doğal gaz ya da başka fosil yakıt satan veya dağıtan şirketler, paydan bağımsız olarak satılan ürünlerin kullanımı için ayrı Kapsam 3 hedefi koyar. Hedefler toplamda Kapsam 3'ün en az %67'sini kapsar (C6); uzun vadeli hedefte bu oran %90'dır (Net-Zero Criteria). Envanter ve hedef sınırından dışlanan pay Kapsam 1+2'nin %5'ini, Kapsam 3 envanterinin %5'ini aşamaz (C5).

V2.0: Şirketler önce Tablo 2'ye göre Kategori A ya da B'ye ayrılır. Net ciro 450 milyon € veya üzeri ya da 1.000 ve üzeri tam zamanlı çalışan, her ülkede Kategori A'dır; yüksek gelirli ülkelerde Kapsam 1+2'si 10.000 tCO₂e'yi aşan ya da bilanço, ciro ve çalışan ölçütlerinden ikisini sağlayan şirketler de A'ya girer. Ülke, nihai ana şirketin kurulu olduğu yere göre Dünya Bankası gelir grubuyla belirlenir; eşikler grubun konsolide rakamlarıyla ve son iki yılın ortalamasıyla değerlendirilir. Kategori A için Kapsam 3 yakın vadeli hedefi zorunlu, Kategori B için isteğe bağlı.

Kategori A şirketi, fiziksel envantere göre Kapsam 3'ün 1-14 numaralı kategorilerinin toplamında %5 veya daha fazla paya sahip her kategoriyi belirleyip raporlar (C5.7). Yakın vadeli Kapsam 3 hedefi en az bu kategorileri kapsar (C14.1). Paydaya 15. kategori (yatırımlar) girmez; asgari sınır dışındaki isteğe bağlı emisyonlar da önemlilik hesabına katılmaz. C14.2 bazı dışlamalara izin verir: 1. ve 2. kategoride ikinci el malların beşikten kapıya emisyonu, Kapsam 1-2 hedefleriyle enerji tüketimi azaltılıyorsa 3. kategori, 7. kategori (çalışan ulaşımı) tamamen, etki imkânı olmayan kiralık varlık ve mansap taşımacılığı emisyonları gibi.

%5 V2.0'da bir yerde daha var: baz yıl yeniden hesaplama eşiği. Herhangi bir kapsamda değişikliklerin birikimli etkisi %5'e ulaşırsa ya da bir Kapsam 3 kategorisi %5 eşiğini yeni geçer veya altına düşerse baz yıl yeniden hesaplanır (C8.3). Bir emisyon faktörü setini güncellemek tek başına bu eşiği aşabilir; envanteri yeni faktörle tekrar hesaplamadan önce bunu bilmek iyi olur.

MACC: azaltım yolunu fiyatlamak

Hedef bir ton açığı verir. MACC o açığı kapatmak için listelediğiniz önlemleri ton başına yıllık maliyete göre sıralar. Hesap üç adım:

Sermaye geri kazanım faktörü: CRF = r(1+r)ⁿ / ((1+r)ⁿ − 1). r iskonto oranı, n önlemin ömrü. %8 ve 10 yıl için CRF = 0,1490295; yani 1 € yatırımın on yıla yayılmış yıllık karşılığı yaklaşık 0,149 €.
Yıllıklandırılmış maliyet: yatırım × CRF + yıllık işletme gideri değişimi (tasarruf eksi yazılır).
Ton başına maliyet: yıllıklandırılmış maliyet / yıllık azaltım (€/tCO₂e).

Önlemler bu değere göre küçükten büyüğe dizilir. Eğride her çubuğun genişliği yıllık azaltımı, yüksekliği ton başına maliyeti gösterir. Sıfırın altındaki çubuk, önlemin seçilen iskonto oranıyla ömrü boyunca kendini finanse ettiğini söyler.

Üç önlemli örnek

Aşağıdaki girdiler varsayımsaldır; iskonto oranı %8.

Önlem	Yatırım (€)	Yıllık işletme gideri değişimi (€)	Ömür (yıl)	Yıllık azaltım (tCO₂e)	CRF	Yıllıklandırılmış maliyet (€)	€/tCO₂e
LED dönüşümü	60.000	−18.000	10	70	0,1490295	−9.058	−129,40
Çatı GES (öz tüketim)	400.000	−34.000	25	330	0,0936788	3.472	10,52
Forklift elektrifikasyonu	240.000	−12.000	8	45	0,1740148	29.764	661,41

Eğri soldan sağa LED, GES, forklift olarak dizilir. Şirketin iç karbon fiyatı 80 €/t ise ilk iki önlem bu fiyatın altında kalır: 400 t/yıl. Forklift 661 €/t ile listenin açık ara en pahalısı.

Şimdi hedefe dönelim. Önceki örnekteki şirketin 2024'ten 2030'a kapatması gereken açık 2.746 t. Üç önlemin toplamı 445 t, açığın yaklaşık %16'sı. Bu oran MACC'nin asıl çıktısıdır: önlem listesi hedefin altıda birini karşılıyorsa sorun önlemlerin sıralamasında değil, listenin kendisindedir. Doğal gaz kullanan bir tesiste büyük kalem genellikle ısı tarafındadır ve orada yakıt değişimi ya da ısı pompası gibi pahalı ama hacimli önlemler eğriye girmeden hedef kâğıt üzerinde kalır.

MACC'yi okurken düşülen hatalar

Önlemleri toplanabilir saymak. Eğri önlemleri birbirinden bağımsız varsayar. Aynı kaynağı etkileyen iki önlem (kazan verimi artışı ve yakıt değişimi gibi) birlikte uygulandığında toplam azaltım tek tek azaltımların toplamından azdır. Örnekte LED tüketimi düşürür; GES üretimi kalan tüketimi aşarsa GES'in hesaplanan azaltımının bir kısmı gerçekleşmez.

İskonto oranını sessizce seçmek. Ton başına maliyet iskonto oranına duyarlıdır ve uzun ömürlü, yatırımı yüksek önlemler (GES gibi) bu duyarlılığı en çok taşıyanlardır. Oran bir finans kararıdır; analist tablosunda varsayılan olarak durmamalı, kimin hangi gerekçeyle seçtiği yazılmalı.

Azaltımı yanlış Kapsam 2 yöntemiyle saymak. Öz tüketim GES'i şebekeden çekilen elektriği azaltır; hem konum hem piyasa bazlı Kapsam 2'de görünür. Yeşil sertifika satın almak ise yalnız piyasa bazlı sonucu değiştirir. Hedefiniz konum bazlıysa sertifika MACC'de azaltım olarak yer almaz (C8).

Envanterden büyük azaltım yazmak. Bir önlemin yıllık azaltımı, etkilediği kapsamın son tam envanter yılındaki toplamını aşamaz. Aşıyorsa ya azaltım tahmini ya da envanter yanlıştır.

Para birimlerini karıştırmak. TL ve € önlemleri aynı eğride yan yana duramaz. Bir kur ve yıl seçip hepsini aynı birime çevirmek, o seçimi de belgeye yazmak gerekir.

Carbolyt'te nasıl yapılır

Carbolyt'in Azaltım Hedefleri modülü hedefi envanterden hesaplar: baz yıl, son yıl ve hedef yılı seçildiğinde kapsam toplamları hesaplanmış envanterden gelir, SBTi asgarisi Method Appendix Denklem 1-8 ile kaydetmeden görünür. Baz yıl, 5-10 yıl ya da 2030, %40 Kapsam 3 eşiği ve %67 kapsama kontrolleri madde atfıyla listelenir; ölçülemeyen kriterler (yedi gazın kapsanması gibi) "geçti" sayılmaz, elle doğrulamaya bırakılır. V2.0 için Kategori A/B ve %5 önemli Kapsam 3 kategorileri hesaplanır; MMPs nihai olana kadar V2.0 hedef yüzdesi üretilmez. Ayrıntılar platform sayfasında.

Azaltım önlemleri yatırım, işletme gideri değişimi, ömür ve iskonto oranıyla girilir. İskonto oranı zorunludur ve varsayılanı yoktur; farklı para birimli önlemler aynı eğriye alınmaz. Eğri, hedef açığının ne kadarının karşılandığını uygulanmış ve planlanmış önlemleri ayrı göstererek verir. Kendi verinizle görmek isterseniz demo talep edebilirsiniz; hedeflerin dayandığı mevzuat ve standart takvimi mevzuat sayfasında.

Sık sorulanlar

2026'da SBTi'ye hangi sürümle hedef sunulur?

V1.3.1 ile. SBTi'nin V2.0 sayfasına göre V2.0 doğrulama portalının 2027'nin ilk çeyreğinde açılması bekleniyor; o tarihten 31 Ocak 2028'e kadar iki sürüm de kabul ediliyor, sonrasında V2.0 zorunlu. V2.0 PDF'i ise V1'in 2027 sonuna kadar açık kalacağını yazıyor; sunumdan önce güncel tarihi SBTi sayfasından teyit edin.

V2.0 ile hedef yüzdesi hesaplanabilir mi?

Henüz nihai olarak hayır. V2.0 standardı yayımlandı ama hedef yollarını ve yöntemleri veren Methods, Metrics and Pathways belgesi Haziran 2026 tarihli, 'Version for public commenting' etiketli bir taslak. Belge kendisini ön çalışma ve değişebilir diye tanımlıyor.

Kapsam 3 için %5 kuralı neyi ifade ediyor?

V2.0'da Kategori A şirketleri, Kapsam 3'ün 1-14 numaralı kategorilerinin toplamında %5 veya daha fazla paya sahip her kategoriyi 'önemli' olarak raporlar (C5.7) ve yakın vadeli Kapsam 3 hedefi en az bu kategorileri kapsar (C14.1). V1.3.1'deki %5 ise envanter ve hedef sınırından dışlanabilecek azami paydır (C5).

MACC'de negatif maliyet ne anlama gelir?

Önlemin ömrü boyunca yıllıklandırılmış yatırım maliyeti, sağladığı işletme tasarrufundan küçüktür; yani önlem seçilen iskonto oranıyla kendini finanse eder. Bu sonuç iskonto oranına ve tasarruf varsayımına duyarlıdır.

Kaynaklar

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; hukuki görüş değildir. Tarih ve oranlar yayım tarihindeki resmî metinlere göredir; uygulamadan önce güncel metni kontrol edin.