Emisyon Faktörü Seçimi: IPCC 2006, DESNZ 2026 ve ETKB Rehberi

Bir emisyon faktörünü seçerken dört şeyi aynı anda doğru tutturmak gerekir: faaliyet verisinin birimiyle eşleşen eksen, faaliyetin gerçekleştiği ülke, envanter yılını kapsayan yayın dönemi ve faktörün hangi KİP (küresel ısınma potansiyeli) setiyle hesaplandığı. Türkiye'deki bir tesis için pratikte bu, yanmada IPCC 2006 varsayılanları, satın alınan elektrikte ETKB tüketim noktası faktörü, taşıma ve malzeme gibi kalemlerde çoğunlukla DESNZ seti demektir. Seçimden sonra yapılacak iş de bellidir: hesabı kullanılan faktörle birlikte dondurmak.

Faktör seçiminde dört eksen

Denetimde en sık karşılaştığımız hata yanlış sayı değil, doğru sayının yanlış bağlamda kullanılmasıdır. Birleşik Krallık şebeke faktörüyle hesaplanmış Türkiye elektriği, brüt ısıl değerle çarpılmış net ısıl değer bazlı bir yanma faktörü, AR6 diye etiketlenmiş ama AR5'le toplulaştırılmış bir CO₂e değeri. Hepsinin ortak noktası, hesap tablosunda hiçbirinin hata vermemesi.

Eksen	Soru	Yanlış seçimin tipik sonucu
Birim ve ısıl değer bazı	Faktör TJ, kWh, litre, t-km, ton başına mı? NCV mi GCV mi?	Doğal gazda yaklaşık %10 sapma
Ülke	Faktör hangi şebekeyi, hangi tedarik zincirini temsil ediyor?	Elektrikte katlarca fark
Dönem	Yayın hangi yılın verisi? Envanter yılı yayımlandı mı?	Birkaç yüzdelik sessiz kayma
KİP seti	CO₂e hangi IPCC raporunun KİP değerleriyle toplulaştırıldı?	Kaçak gazlarda yüzde birkaç ile onlarca arası

IPCC 2006 varsayılanları: yanmanın temeli

Sabit yanmada referans IPCC 2006 Kılavuzları Cilt 2'dir. Doğal gaz için Tablo 1.2 net ısıl değeri 48,0 TJ/Gg (güven aralığı 46,5-50,4), Tablo 1.4 CO₂ faktörünü 56.100 kg/TJ (54.300-58.300) verir. Kılavuz net ısıl değerle (NCV) çalışır ve farkı açıkça yazar: kömür ve petrolde NCV, brüt ısıl değerin (GCV) yaklaşık %5 altında, doğal gazın çoğu türünde yaklaşık %10 altındadır.

Türkiye'de doğal gaz faturası Sm³, kcal/Sm³ cinsinden üst ısıl değer ve kWh verir. Yani faturadaki değer GCV'dir ve IPCC faktörüyle doğrudan çarpılamaz.

Örnek (varsayımsal fatura): 100.000 Sm³, üst ısıl değer 9.155 kcal/Sm³, sanayi tesisi.

Enerji (GCV): 100.000 × 9.155 × 4,1868 kJ = 3,8330 TJ
NCV'ye çevirme (tedarikçi oranı yoksa IPCC'nin yaklaşık %10'u): 3,4497 TJ
CO₂: 3,4497 × 56.100 = 193.529 kg
CH₄: 3,4497 × 1 kg/TJ × 27,0 = 93 kg CO₂e; N₂O: 3,4497 × 0,1 × 273 = 94 kg CO₂e
Toplam: 193,72 tCO₂e

NCV dönüşümü atlanırsa sonuç 215,2 t çıkar; aynı fatura için %11 fazla. Tedarikçi NCV/GCV oranını veriyorsa yaklaşık %10 yerine o kullanılmalı ve bu tercih hesap izine yazılmalı.

CH₄ için 27,0'ın seçilmesi tesadüf değil. GHG Protocol'ün KİP belgesi, fosil yakıt yanmasından çıkan metanda bile "non-fossil" değerin kullanılmasını ister; yakıtın karbonu zaten CO₂ faktöründe sayıldığı için fosil değer (29,8) çift sayım olur. Fosil değer yalnız petrol-gaz sistemleri ve kömür madenciliği gibi kaçak emisyonlara ve fosil karbonlu proseslere aittir.

DESNZ 2026: ne zaman kullanılır, nerede dikkat

Birleşik Krallık Enerji Güvenliği ve Net Sıfır Bakanlığı'nın (DESNZ) dönüşüm faktörleri 11.06.2026'da yayımlandı. Düz dosya (flat file) 31.07.2026'da revize edildi: bazı hibrit, CNG ve LPG araçların WTT değerleri ile bazı ülkelerdeki otel konaklaması, veri yokken 0 yazılmıştı. Tam set (full set) revize edilmedi. Hangi dosyayı indirdiğinizi ve tarihini kaydetmeniz bu yüzden gerekli.

DESNZ seti, Türkiye'ye özgü resmî faktörün olmadığı kalemlerde işe yarar: ton-km bazlı karayolu yük taşımacılığı (kuyudan tekerleğe), yolcu-km bazlı iş seyahati, malzeme ve atık bertarafı. İki sınır akılda tutulmalı.

Birincisi coğrafya. DESNZ değerleri Birleşik Krallık ve Avrupa tedarik zincirini yansıtır. Yakıtların üretim öncesi (WTT) faktöründe, örneğin doğal gazda Birleşik Krallık'ın LNG payı vardır. Türkiye envanterinde kullanıldığında bu bir coğrafi vekildir ve raporda öyle beyan edilir. Elektrik ise vekil olarak bile kullanılmaz: DESNZ 2026 Birleşik Krallık şebeke faktörü 0,13096 kgCO₂e/kWh, ETKB'nin 2023 dağıtım tüketim noktası faktörü 0,469. 100.000 kWh için 13,1 t ile 46,9 t arasındaki fark bir yöntem tercihi değil, düpedüz hatadır.

İkincisi sınır. DESNZ metodoloji belgesine göre atık bertaraf faktörleri, düzenli depolama dışında, yalnız toplama ve ilk işleme noktasına taşımayı kapsar. Yani atığınızı yakan tesisin bacasından çıkan emisyon DESNZ'nin yakma satırında yoktur; o satır yalnız kamyonun yolunu sayar.

KİP temeli: AR4, AR5, AR6

Bir faktör ya gaz bazında (kg CO₂, kg CH₄, kg N₂O) ya da toplulaştırılmış CO₂e olarak yayımlanır. Gaz bazındaki faktörde KİP setini siz seçersiniz. Toplulaştırılmış faktörde seçim yayıncı tarafından yapılmıştır ve değiştirilemez.

GHG Protocol'ün Ağustos 2024 tarihli KİP belgesindeki 100 yıllık değerler:

Gaz	AR4	AR5	AR6
CH₄, fosil olmayan (yanma dahil)	25	28	27,0
CH₄, fosil (kaçak, fosil proses)	yok	30	29,8
N₂O	298	265	273
SF₆	22.800	23.500	24.300

Belge en güncel değerlerin (AR6) kullanılmasını önerir. Etkisi kaleme göre çok farklıdır. Yukarıdaki doğal gaz örneğinde AR4, AR5 ve AR6 arasındaki fark 2 kg'ın altında, toplamın binde birinin çok altında. Şalt sahasında 10 kg SF₆ kaçağı ise AR4 ile 228, AR5 ile 235, AR6 ile 243 tCO₂e eder. Kaçak gaz ağırlıklı bir envanterde KİP seti baz yıl yeniden hesaplamasını tetikleyecek büyüklükte fark yaratabilir.

DESNZ 2026 metodoloji belgesinin 1. tablosu hangi faktör gruplarının AR4, hangilerinin AR5 tabanında olduğunu listeler. Büyük kısmı AR5'e taşınmıştır; biyoenerjinin WTT faktörleri hâlâ AR4 tabanındadır, otel konaklaması ise ülkeye göre karışıktır. Soğutucu ve proses gazlarında AR5 değeri olmayan gazlar için AR6 kullanılmıştır. Envanteriniz AR6'yla hesaplanıyorsa, DESNZ'nin toplulaştırılmış CO₂e satırını AR6'ya "çeviremezsiniz", çünkü gaz kırılımı yayımlanmamıştır. Doğru olan, o satırın AR5 tabanlı olduğunu hesap izinde ve raporda yazmaktır. ETKB elektrik faktörü ise yayımlandığı formda KİP tabanını beyan etmez.

ETKB şebeke faktörü ve dönem seçimi

ETKB Enerji Verimliliği ve Çevre Dairesi, "Türkiye Elektrik Üretimi ve Elektrik Tüketim Noktası Emisyon Faktörleri" bilgi formunu her yıl ayrı yayımlar ve kurumların Kapsam 2 hesabında kullanılmasını öngörür. Faktörler IEA yöntemiyle hesaplanır ve tüketim noktası değeri iletim-dağıtım kaybını içinde taşır. Bu yüzden ETKB faktörünün üzerine ayrıca kayıp yüzdesi eklemek kaybı iki kez saymaktır.

Yıl	Yayım	Dağıtım hattından bağlı	İletim hattından bağlı	Üretim
2020	18.03.2024 (rev. 01)	0,462	0,427	0,420
2021	18.03.2024	0,479	0,445	0,439
2022	06.12.2024	0,478	0,445	0,442
2023	26.12.2025	0,469	0,436	0,434

Birim tCO₂e/MWh. Karbon kredisi projelerinde kullanılan "Türkiye Ulusal Elektrik Şebekesi Emisyon Faktörü" ayrı bir belgedir ve kurumsal envanterin konusu değildir.

Tabloya bakınca dönem sorusu kendiliğinden çıkıyor: bir yılın faktörü yaklaşık iki yıl sonra geliyor. 2025 envanterini bugün kapatan bir şirketin elinde 2025 faktörü yok. Yapılacak şey, en yakın geçmiş yılı (2023) kullanmak ve bunu raporda "faktör dönemi envanter yılından farklı" diye beyan etmek. Bu bir tahmin değil, beyan edilmiş bir vekil seçimidir. Bağlantı seviyesi de karıştırılmamalı: yüksek gerilimden, iletim hattından beslenen bir fabrika 0,436 kullanır, dağıtım şirketinden beslenen çoğu tüketici 0,469.

Hesabı dondurmak: faktör değişir, rapor değişmez

Faktörler değişir. ETKB yeni yılı yayımlar, DESNZ yılda bir yeni set çıkarır, bazen de yayımlanmış bir dosya düzeltilir. Bu değişikliklerin geçmiş raporu sessizce değiştirmemesi gerekir.

Somut bir senaryo: 2024 envanteri 2025 ortasında hesaplandı. O tarihte en yakın yayımlanmış ETKB yılı 2022'ydi, faktör 0,478. Aralık 2025'te 2023 faktörü (0,469) yayımlandı. Elektrik satırını yeni faktörle yeniden hesaplarsanız sonuç %1,9 düşer. Doğrulayıcının elindeki raporla sistemdeki rakam artık aynı değildir ve hiçbir yerde hata mesajı çıkmaz.

Bunun önlenmesi için tamamlanmış hesap, kullandığı faktörün değerini, setin sürümünü, kaynak belgeyi ve KİP setini kendi içinde saklamalıdır. Yeni faktörle yapılan hesap ayrı bir hesap olarak açılır. Aradaki fark bir metodoloji değişikliğidir ve baz yıl yeniden hesaplama değerlendirmesine girdi olur. SBTi hedefi olan şirketler için V2.0'ın C8.3 maddesi bu eşiği kapsam başına %5 olarak koyar.

Tedarikçi faktörü: genel değerden ne zaman vazgeçilir

İkincil faktör bir ortalamadır. Tedarikçinizin gerçek değeri varsa ve belgeliyse, genellikle daha iyidir. İki yaygın durum:

Elektrik, piyasa bazlı Kapsam 2. Piyasa bazlı sonuç, sertifikayla eşleşmeyen tüketimin tedarikçiye özgü faktörle çarpılmasıyla bulunur. 100.000 kWh tüketim, 40.000 kWh YEK-G ve tedarikçi faktörü 0,3 kgCO₂e/kWh ise piyasa bazlı Kapsam 2 18,0 t olur; konum bazlı sonuç (2022 faktörüyle) 47,8 t olarak ayrıca raporlanır. İki sonuç toplanmaz. Tedarikçi faktörü yoksa şebeke ortalamasına düşmek bir varsayımdır ve raporda öyle yazılmalıdır.

Satın alınan mallar. Tedarikçinin ürün karbon ayak izi beyanı, DESNZ'nin malzeme faktöründen ya da harcama bazlı bir faktörden daha temsilidir. Ancak kanıt dosyası, kapsadığı sınır (beşikten kapıya mı), referans yılı ve KİP tabanı belirtilmeden gelen bir sayı ikincil faktörden daha zayıftır, çünkü doğrulanamaz.

Negatif bir tedarikçi faktörü, kanıtsız bir sertifika ya da birimi belirsiz bir değer kabul edilmemeli; sistemin bu durumda hesabı durdurması, sıfır yazmasından iyidir.

Carbolyt'te nasıl yapılır

Carbolyt'te faktörler IPCC 2006, DESNZ 2026 ve ETKB tüketim noktası setlerinden gelir; her set kaynak belge, indirme tarihi ve belge özetiyle yüklenir ve yayımlandıktan sonra değiştirilemez. Hesap motoru faktörü faaliyet tipi, ülke ve döneme göre çözer; envanter yılının faktörü yoksa en yakın yılı kullanır ve sonuca "faktör dönemi" uyarısı yazar. Faktör bulunamazsa sıfır yazmaz, hesabı durdurur. Toplulaştırılmış CO₂e faktörlerinde faktörün KİP tabanı ayrıca gösterilir, envanterin KİP setinden farklıysa uyarı çıkar. Ayrıntılar platform sayfasında.

Tamamlanmış hesaplar dondurulur: faktör güncellense de geçmiş rapor değişmez, her satır formülü, faktörü ve kaynak tablosuyla açılır. Tedarikçiye oturum açmadan doldurabileceği bir form gönderilebilir; ürün ayak izi faktörü kanıt dosyasıyla gelir ve onaylandıktan sonra hesaba girer. Faktörlerin dayandığı yayınlar ve takvim mevzuat sayfasında; kendi faturalarınızla denemek için demo talep edebilirsiniz.

Sık sorulanlar

Türkiye'de satın alınan elektrik için hangi faktör kullanılır?

Kurumsal envanterde (Kapsam 2, konum bazlı) ETKB'nin yayımladığı tüketim noktası emisyon faktörü. 2023 için dağıtım hattından bağlı tüketici 0,469, iletim hattından bağlı tüketici 0,436 tCO₂e/MWh. Karbon kredisi projeleri için yayımlanan ulusal şebeke emisyon faktörü farklı bir belgedir ve kurumsal envanterde kullanılmaz.

AR5 ile AR6 arasındaki fark envanteri ne kadar değiştirir?

Kaleme göre değişir. Doğal gaz yanmasında CH₄ ve N₂O toplamın çok küçük bir payı olduğundan fark binde birin altında kalır. Kaçak gazlarda ise KİP doğrudan çarpandır: 10 kg SF₆ AR4 ile 228, AR5 ile 235, AR6 ile 243 tCO₂e eder.

Envanter yılının faktörü henüz yayımlanmadıysa ne yapılır?

En yakın yayımlanmış yılın faktörü kullanılır ve bu durum raporda beyan edilir. ETKB'nin 2023 faktörleri 26.12.2025'te yayımlandı; 2025 envanterini bugün hesaplayan biri 2023 değerini kullanmak zorunda.

Faktör güncellenince geçmiş raporlar değişmeli mi?

Hayır. Tamamlanmış hesap kullandığı faktörün değerini ve kaynağını saklamalı ve değişmemeli. Yeni faktörle yapılan hesap yeni bir hesaptır; fark baz yıl yeniden hesaplama eşiğine göre değerlendirilir.

Kaynaklar

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; hukuki görüş değildir. Tarih ve oranlar yayım tarihindeki resmî metinlere göredir; uygulamadan önce güncel metni kontrol edin.